Wersja z 2026-05-03

Pierwiastki chemiczne w żywych organizmach

MAKROELEMENTY

Pierwiastki biogenne (C, H, O, N, P, S)

₆C

składnik konstytutywny wszystkich związków organicznych
tworzy łańcuchy będące szkieletem związków organicznych
w postaci węglanów uczestniczy w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej: w buforowaniu płynów ustrojowych
(u roślin) pobierany w formie CO₂

₁H

składnik konstytutywny wszystkich związków organicznych
składnik wody, uniwersalnego rozpuszczalnika i środowiska procesów życiowych
bierze udział w przemianach energetycznych (oderwanie wodoru jest równoznaczne z utlenieniem, przyłączenie wodoru to redukcja)
uzupełnia wszystkie wolne wartościowości węgla, azotu, siarki
uczestniczy w tworzeniu wiązań wodorowych i innych oddziaływań międzycząsteczkowych, stabilizujących strukturę cząsteczek (białek, kwasów nukleinowych)

₈O

niezbędny do oddychania komórkowego
składnik konstytutywny niemal wszystkich związków organicznych mających znaczenie dla żywych organizmów (wyjątkiem jest np. metan CH₄)
składnik wody, uniwersalnego rozpuszczalnika i środowiska procesów życiowych
uczestniczy w tworzeniu wiązań wodorowych i innych oddziaływań międzycząsteczkowych, stabilizujących strukturę cząsteczek (białek, kwasów nukleinowych)
składnik ważnych grup funkcyjnych: hydroksylowej –OH (w alkoholach, fenolach, sacharydach), aldehydowej –CHO (w aldozach), ketonowej –CO– (w ketozach), karboksylowej –COOH (w kwasach)
tworzy mostki tlenowe łączące cząsteczki i ich części (wiązania glikozydowe, wiązania w estrach i eterach)
(u roślin) w połączeniu z węglem jako CO₂ jest substratem fotosyntezy

₇N

składnik konstytutywny wszystkich białek
składnik konstytutywny kwasów nukleinowych RNA i DNA
składnik konstytutywny wielu witamin i koenzymów
składnik konstytutywny zasad azotowych (purynowych: adeniny, guaniny, i pirymidynowych: cytozyny, uracylu, tyminy)
składnik kwasu moczowego (puryny), produktu metabolizmu puryn, a u zwierząt urikotelicznych głównego produktu przemiany związków azotowych
składnik mocznika czyli diamidu kwasu węglowego CO(NH₂)₂, u zwierząt ureotelicznych głównego produktu przemiany związków azotowych
składnik amoniaku NH₃, u zwierząt amoniotelicznych głównego produktu przemiany związków azotowych
składnik chityny, budującego oskórek stawonogów i nicieni oraz ściany komórkowe grzybów
składnik ważnych grup funkcyjnych: aminowej –NH2 (–NH–, >N–), występującej w aminach i aminokwasach, iminowej =NH (=N–), amidowej –CONH₂
tworzy wiązanie peptydowe –CO-NH– wiążące aminokwasy w peptydy (białka)
tworzy wiązanie N-glikozydowe (np. w kwasach nukleinowych)
będąc składnikiem grup aminowej lub iminowej nadaje związkom organicznym charakter zasadowy
wolny azot N₂ jest na ogół niedostępny dla żywych organizmów, jest wiązany przez niektóre bakterie (w tym cyjanobakterie)
(u roślin) składnik chlorofilu i innych barwników fotosyntetycznych
(u roślin) składnik fitohormonów
(u roślin) składnik alkaloidów (kofeiny, nikotyny, chininy, morfiny, opium, kokainy)
(u roślin) składnik związków amonowych i azotanów, koniecznych w mineralnym żywieniu roślin (NPK)

₁₅P

składnik konstytutywny kwasów nukleinowych RNA i DNA
występuje w nukleotydach będących podjednostkami kwasów nukleinowych
występuje w nukleotydach występujących samodzielnie, jak ATP, cAMP czy GTP
występuje w fosforanie dwunukleotydu nikotynoamidoadeninowego (NADP), który uczestniczy w anabolizmie, tj. w syntezach związków organicznych (m.in. tłuszczów)
występuje w innych związkach: przenośnikach i akumulatorach energii, jak fosfokreatyna, fosfoarginina
występuje w fosfolipidach, konstytutywnych składników błon biologicznych, w tym błony komórkowej, oddzielającej żywy organizm od środowiska
występuje w kilku enzymach i innych fosfoproteinach (w białkach modyfikowanych potranslacyjnie)
występuje (w postaci fosforanów) w wielu przemianach biochemicznych (aktywuje substraty)
składnik fosforanu wapnia (apatytu), nieorganicznego składnika kości i zębów (szkliwa, zębiny i cementu)
uczestniczy w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej: w buforowaniu płynów ustrojowych (H₂PO₄⁻ : HPO₄²⁻)
uczestniczy w czynnościach nerwowych, w tym mózgu
odgrywa rolę przy skurczach mięśni
(u roślin) uczestniczy w fotosyntezie (NADP, ATP)
(u roślin) zwiększa odporność na choroby
(u roślin) gromadzony w nasionach w postaci fityny
(u roślin) składnik fosforanów, koniecznych w mineralnym żywieniu roślin (NPK)

₁₆S

występuje w dwóch aminokwasach strukturalnych białek: cysteinie (tiol = tioalkohol) i metioninie (tioeter)
tworzy mostki dwusiarczkowe (między dwiema cząsteczkami cysteiny; takie dwie połączone cząsteczki to cystyna) będące elementem budowy trzeciorzędowej białek
występuje w taurynie, ważnym aminokwasie uczestniczącym w produkcji żółci i funkcjonowaniu ośrodkowego układu nerwowego
duża zawartość siarki w białkach nadaje im odporność mechaniczną (np. keratyna, białko naskórka i jego wytworów: rogów, paznokci, pazurów, kopyt)
jest składnikiem niektórych koenzymów, w tym CoA
wchodzi w skład niektórych wielocukrów
wpływa na nawilżenie i natłuszczenie skóry
(u roślin) uczestniczy w syntezie chlorofilu

Pozostałe makroelementy (wielka czwórka: Na, Mg, K, Ca oraz chlor Cl)

₁₁Na (jako Na⁺)

wraz z potasem uczestniczy w wytwarzaniu potencjału czynnościowego neuronów (jest niezbędny przy przewodnictwie impulsów nerwowych)
wraz z potasem powoduje wzrost przepuszczalności błony komórkowej, zwłaszcza komórek nerwowych i mięśniowych
uczestniczy w czynnościach mięśni (w tym w przewodnictwie bodźców nerwowych na błonę włókien mięśniowych)
zwiększa stopień uwodnienia płynu zewnątrzkomórkowego (antagonista magnezu i wapnia), w mniejszym stopniu cytozolu, ważny szczególnie u zwierząt
u zwierząt jest podstawowym kationem płynów pozakomórkowych
reguluje ciśnienie osmotyczne, przede wszystkim płynów pozakomórkowych
reguluje zawartość wody w organizmie
uczestniczy w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej
odpowiada za jelitowy transport aminokwasów i węglowodanów
jest składnikiem soku żołądkowego
(u roślin) jest niezbędny do fotosyntezy
(u roślin) zwykle występuje niewiele sodu, stąd roślinożercy uzupełniają zapotrzebowanie na sód, spożywając NaCl

₁₉K (jako K⁺)

wraz z sodem uczestniczy w wytwarzaniu potencjału czynnościowego neuronów (jest niezbędny przy przewodnictwie impulsów nerwowych)
wraz z sodem powoduje wzrost przepuszczalności błony komórkowej, zwłaszcza komórek nerwowych i mięśniowych
wpływa na przewodnictwo i wydajność skurczów włókien mięśniowych, w tym mięśnia sercowego
zwiększa stopień uwodnienia płynu wewnątrzkomórkowego (cytozolu) (antagonista wapnia i magnezu)
zwiększa wydalanie wody z organizmu
reguluje ciśnienie osmotyczne, przede wszystkim płynów komórkowych
wpływa na jędrność skóry
wraz z magnezem reguluje rytm pracy serca
jego wysokie stężenie występuje w jądrze komórkowym, w komórkach mięśnia sercowego
uczestniczy w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej
(szczególnie u roślin) jest aktywatorem wielu enzymów (stąd duża zawartość związków potasu w popiele roślinnym)
(u roślin) bierze udział w syntezie białek
(u roślin) bierze udział w transporcie asymilatów
(u roślin) bierze udział w działaniu szparek
(u roślin) zwiększa przepuszczalność błon uczestniczących w fotofosforylacji
(u roślin) bierze udział w osmoregulacji i transporcie wody z korzeni do liści
(u roślin) bierze udział w tworzeniu nasion, kiełkowaniu i wzroście, duże stężenie potasu występuje w tkance twórczej
(u roślin) zwiększa odporność na stres
(u roślin) składnik konieczny w mineralnym żywieniu roślin (NPK)

₁₂Mg (jako Mg²⁺)

składnik kości (w postaci węglanów i fosforanów)
aktywator licznych enzymów, w tym związanych z oddychaniem komórkowym
stabilizator rybosomów, uczestniczy w translacji, tworząc z dużą podjednostką rybosomu kompleks inicjujący
reguluje pobudliwość (osłabia napięcie) neuronów i mięśni
zwiększa koncentrację umysłową
wraz z potasem reguluje rytm pracy serca
uczestniczy w przemianach energetycznych z udziałem ATP, w tym w trawieniu cukrów i tłuszczów
odpowiada za biosyntezę i utrzymanie struktury kwasów nukleinowych
uczestniczy w powstawaniu mocznika
uczestniczy w transporcie fosforanów
ułatwia przyswajanie witaminy C i wapnia
uczestniczy w termoregulacji
wraz z wapniem zmniejsza stopień uwodnienia cytozolu (zagęszcza cytoplazmę, zwiększa jej lepkość) i płynu zewnątrzkomórkowego (antagonista sodu i potasu)
(u roślin) konstytutywny składnik chlorofilu (jego brak powoduje chlorozę)
(u roślin) kofaktor licznych enzymów związanych z fotosyntezą i oddychaniem komórkowym
uwaga! u roślin magnez jest makroelementem (z uwagi na jego zawartość w chlorofilu, w suchej masie roślin jest go więcej niż siarki)

₂₀Ca (jako Ca²⁺)

składnik kości i zębów
składnik szkieletu wielu zwierząt (kręgowców, mięczaków, ramienionogów, koralowców, niektórych gąbek), nie tylko w kościach, ale i w chrząstkach zwapniałych, w muszlach, pancerzach skorupiaków itd.
uczestniczy w funkcjonowaniu komórek nerwowych (w odpowiedzi na bodźce – dotyczy to także innych komórek)
konieczny w procesie skurczu mięśni, w tym mięśnia sercowego, utrzymuje odpowiednią pracę serca, zabezpiecza przed wystąpieniem nadpobudliwości mięśni i tężyczki
przyczynia się do utrzymania odpowiednio wysokiego ciśnienia krwi
konieczny w procesie krzepnięcia krwi (IV czynnik)
jest czynnikiem przeciwzapalnym i przeciwalergicznym
uczestniczy w biosyntezie hormonów
wiąże się z kolagenem
stabilizator struktury błony komórkowej, zmniejsza jej przepuszczalność
jest aktywatorem niektórych enzymów
jest wewnątrzkomórkowym przekaźnikiem informacji
wraz z magnezem zmniejsza stopień uwodnienia cytozolu (zagęszcza cytoplazmę) i płynu zewnątrzkomórkowego (antagonista sodu i potasu)
(u roślin) niezbędny do formowania ścian komórkowych (CaCO₃ jest składnikiem pektyn w blaszce środkowej) i utrzymywania ich stabilności

₁₇Cl (jako Cl⁻)

aktywator enzymów: amylazy, pepsynogenu, karboksypeptydazy
uczestniczy w przewodnictwie nerwowym i innym (obok kationów sodu i potasu)
uczestniczy w osmoregulacji
uczestniczy w utrzymywaniu równowagi kwasowo-zasadowej
uczestniczy w transporcie CO₂ we krwi
ułatwia uwalnianie tlenu z erytrocytów
niezbędny w produkcji soku żołądkowego (zawierającego kwas solny HCl)
(u roślin) niezbędny w reakcji uwalniania tlenu w czasie fotolizy wody (w fazie jasnej fotosyntezy)
(u roślin) pomaga w transporcie asymilatów

MIKROELEMENTY

₅B (jako H₂BO₃⁻)

gromadzi się w kościach i układzie nerwowym, współdziała z wapniem
(u roślin) kofaktor w syntezie chlorofilu
(u roślin) może uczestniczyć w transporcie węglowodanów
(u roślin) może uczestniczyć w syntezie kwasów nukleinowych
(u roślin) uczestniczy w funkcjonowaniu ściany komórkowej
(u roślin) uczestniczy w biosyntezie ligniny
(u roślin) niezbędny do kwitnienia i owocowania

₉F (jako F⁻)

składnik kości i szkliwa zębów, niezbędny dla utrzymania jego struktury i zabezpieczenia zębów przed próchnicą (jako CaF₂)
inaktywator fosfataz

₁₄Si

składnik ścian komórkowych niektórych organizmów, w tym okrzemek i skrzypów
składnik szkieletu gąbek szklanych
składnik tkanki łącznej, występuje m.in. w ścianach naczyń krwionośnych, w osoczu, w układzie kostno-stawowym, w skórze i w sierści
usuwa podrażnienia i stany zapalne skóry
zapobiega wiotczeniu skóry
ogranicza wypadanie włosów
przyśpiesza wzrost włosów i paznokci
uszczelnia naczynia krwionośne
zwiększa wytrzymałość tkanki kostnej
wzmacnia siły obronne organizmu przeciwko zakażeniom
usuwa z komórek substancje toksyczne
zapobiega przedwczesnemu starzeniu się
(u roślin) zwiększa odporność na drobnoustroje
(u roślin) korzystnie wpływa na wzrost traw

₂₃V

aktywator enzymów uczestniczących w biosyntezie ATP
wpływa na działanie pompy sodowo-potasowej
uczestniczy w metabolizmie glukozy
pobudza produkcję glutationu
uczestniczy w mineralizacji kości
obniża poziom cholesterolu
u żachw gromadzi się w wysokich stężeniach w wanadocytach (jego rola jest nieznana)

₂₄Cr

uczestniczy w metabolizmie glukozy i metabolizmie energetycznym
ułatwia przenikanie glukozy z krwi do komórek
zmniejsza zapotrzebowanie na insulinę i wzmaga jej działanie
współdziała z insuliną w syntezie białek
obniża stężenie całkowitego cholesterolu i jego frakcji LDL, zwiększa stężenie HDL

₂₅Mn (jako Mn²⁺)

uczestniczy w biosyntezie aminokwasów i cyklu mocznikowym
uczestniczy w biosyntezie mukopolisacharydów i hormonów tarczycy
aktywator i składnik grup prostetycznych niektórych enzymów, np. dehydrogenazy izocytrynianowej i karboksylazy pirogronianowej
jest konieczny do rozwoju tkanki kostnej i funkcjonowania ośrodkowego układu nerwowego
zwiększa przyswajanie miedzi
jest potrzebny do rozmnażania i laktacji
(u roślin) jest niezbędny w fotolizie wody
(u roślin) składnik enzymów uczestniczących w metabolizmie azotowym

₂₆Fe (jako Fe²⁺, rzadziej Fe³⁺)

składnik konstytutywny białek transportujących i magazynujących tlen:
- w postaci hemu: hemoglobiny i mioglobiny (stąd brak żelaza powoduje anemię)
- w postaci hemu: chlorokruoryny (zielonkawoczerwony barwnik transportujący tlen u niektórych wieloszczetów, żelazo związane w hemie)
- niezwiązane w hemie: hemoerytryny (czerwony barwnik krwi u niektórych wieloszczetów, sikwiaków, niezmogowców, ramienionogów)
składnik lub aktywator niektórych enzymów, np. katalazy, peroksydazy, enzymów uczestniczących w syntezie ATP
składnik przenośników elektronów w oddychaniu wewnątrzkomórkowym i fotosyntezie, np. cytochromów
(u bakterii) składnik enzymów uczestniczących w wiązaniu azotu atmosferycznego
(u roślin) składnik lub aktywator enzymów niezbędnych do wytwarzania chlorofilu (stąd brak żelaza powoduje chlorozę)
uwaga! w niektórych ujęciach żelazo u zwierząt uznawane bywa za makroelement

₂₇Co (jako Co²⁺)

składnik cyjanokobalaminy czyli witaminy B₁₂ (nieobecnej u roślin), niezbędnej np. w wytwarzaniu erytrocytów i procesach krzepnięcia krwi
aktywator niektórych enzymów
(u roślin) składnik ureazy, uczestniczącej w reakcjach u roślin żyjących w symbiozie z bakteriami brodawkowymi

₂₈Ni (jako Ni²⁺)

składnik ureazy, enzymu rozkładającego mocznik na amoniak i dwutlenek węgla
(u roślin) kofaktor enzymów uczestniczących w metabolizmie azotu

₂₉Cu (jako Cu²⁺, rzadziej Cu⁺)

składnik konstytutywny hemocyjaniny, niebieskiego barwnika transportującego tlen u niektórych mięczaków i skorupiaków
poprawia wchłanianie żelaza (i przez to przyczynia się do wzrostu liczby erytrocytów)
kofaktor enzymów uczestniczących w metabolizmie żelaza, w tym tworzenia się hemu (potrzebnych m.in. do tworzenia erytrocytów)
składnik ceruloplazminy, białka osocza utleniającego Fe²⁺ do Fe³⁺
kofaktor enzymów niezbędnych w syntezie adrenaliny, melaniny, kolagenu, elastyny i keratyny
reguluje procesy redoks
kofaktor dysmutazy ponadtlenkowej, usuwającej z organizmu anionorodnik ponadtlenkowy O₂^−.
wchodzi w skład enzymów oddechowych: oksydazy cytochromowej i oksydazy askorbinowej, uczestniczy w transporcie elektronów w procesach oddychania komórkowego
wpływa na błonę komórkową, chroniąc ją przed wolnymi rodnikami i biorąc udział w przesyłaniu impulsów (nerwowych)
bierze udział w tworzeniu tkanki łącznej
bierze udział w syntezie prostaglandyn, które wpływają na czynności serca i ciśnienie tętnicze krwi
(u bakterii) potrzebny w reakcji denitryfikacji
(u roślin) kofaktor enzymów uczestniczących w syntezie ligniny
(u roślin) składnik enzymów fotosyntetycznych
(u roślin) kofaktor enzymów uczestniczących w biosyntezie chlorofilu
(u roślin) ma wpływ na metabolizm lipidów

₃₀Zn (jako Zn²⁺)

aktywator pewnych enzymów trawiennych
aktywator anhydrazy węglanowej
aktywator niektórych innych enzymów, w tym uczestniczących w przemianach metabolicznych
bierze udział w różnych etapach biosyntezy białka
bierze udział w mineralizacji kości
stymuluje wzrost i naprawę tkanek
bierze udział w gojeniu się ran
stymuluje pracę układu odpornościowego
uczestniczy w percepcji smaku, węchu i słuchu
składnik insuliny
reguluje magazynowanie i wydzielanie insuliny przez trzustkę
reguluje stężenie witaminy A i cholesterolu, nie dopuszczając do kurzej ślepoty i miażdżycy tętnic
zwiększa produkcję plemników i wpływa na prawidłowy rozwój narządów płciowych
nadmiernie wysoka dawka Zn może powodować niedobór Cu w organizmie, zwiększać ryzyko zawału i niedokrwistości
(u roślin) uczestniczy w syntezie chlorofilu
(u roślin) uczestniczy w syntezie auksyn

₃₃As

uczestniczy w metabolizmie metioniny i argininy oraz związków metylowych

₃₄Se (jako Se²⁻)

kofaktor enzymów
przeciwutleniacz działający razem z witaminą E
wchodzi w skład peroksydazy glutationowej, przeciwutleniacza chroniącego hemoglobinę przed działaniem nadtlenku wodoru
ma działanie antytoksyczne, pomaga usuwać z organizmu metale ciężkie, jak kadm czy rtęć
chroni mięśnie szkieletowe przed zmianami zwyrodnieniowymi
stymuluje cykl pracy serca
stymuluje poprawną pracę wątroby i trzustki
zabezpiecza krwinki przed hemolizą
zabezpiecza przed łupieżem
stymuluje płodność
łagodzi objawy menopauzy, w tym uderzenia gorąca

₄₂Mo (jako MoO₄²⁻)

kofaktor oksydazy aldehydowej i dehydrogenazy ksantynowej, uczestniczących m.in. w metabolizmie puryn i innych procesach przemian związków azotowych
bierze udział w detoksykacji ksenobiotyków
bierze udział w biosyntezie kwasu askorbinowego (witaminy C)
(u roślin) kofaktor enzymów przekształcających azotany do związków amonowych i innych przemian azotu (denitryfikacja, biosynteza białek)
(u roślin) niezbędny w symbiozie z bakteriami korzeniowymi

₅₀Sn

wpływa na działanie ryboflawiny (witaminy B₂)

₅₃I (jako I⁻)

składnik hormonów tarczycy: tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3), regulujących tempo przemiany materii i pracy serca oraz pobudliwość nerwową i termoregulację (u płazów przeobrażenie)
decyduje o poprawnym rozwoju umysłowym (niedobór jodu powoduje kretynizm, powstanie wola, zaburzenia umysłowe, utratę słuchu)
stymuluje funkcje rozrodcze i utrzymanie ciąży
(u roślin) zwiększa aktywność pewnych enzymów, w tym inwertaz i peroksydaz

₄₇Ag, ₇₉Au, ₈₈Ra

Rola Ag, Au, Ra jest nieznana; zakładamy, że są składnikami pewnych białek

pierwiastek	źródła, w których występuje w większych ilościach
₉F	ryby wraz z ośćmi, herbata, woda pitna (bogata we fluor)
₁₅P	nabiał, mięso, drób, ryby, ziarna zbóż
₂₄Cr	drożdże piwne, wątroba cielęca, amerykański żółty ser, kiełki pszenicy
₃₀Zn	chude, czerwone mięso, ryby i owoce morza (śledzie, ostrygi), groch, bób, fasola, niełuskane ziarna zbóż
₅₃I	owoce morza, sól jodowana, rośliny rosnące na glebach bogatych w jod, mgła oceaniczna

Wstecz • Inne artykuły z dziedziny biologii • Kontynuuj

Darmowy hosting zapewnia PRV.PL

Pierwiastki chemiczne w żywych organizmach

MAKROELEMENTY

Pierwiastki biogenne (C, H, O, N, P, S)

6C

1H

8O

7N

15P

16S

Pozostałe makroelementy (wielka czwórka: Na, Mg, K, Ca oraz chlor Cl)

11Na (jako Na+)

19K (jako K+)

12Mg (jako Mg2+)

20Ca (jako Ca2+)

17Cl (jako Cl−)

MIKROELEMENTY

5B (jako H2BO3−)

9F (jako F−)

14Si

23V

24Cr

25Mn (jako Mn2+)

26Fe (jako Fe2+, rzadziej Fe3+)

27Co (jako Co2+)

28Ni (jako Ni2+)

29Cu (jako Cu2+, rzadziej Cu+)

30Zn (jako Zn2+)

33As

34Se (jako Se2−)

42Mo (jako MoO42−)

50Sn

53I (jako I−)

47Ag, 79Au, 88Ra

₆C

₁H

₈O

₇N

₁₅P

₁₆S

₁₁Na (jako Na⁺)

₁₉K (jako K⁺)

₁₂Mg (jako Mg²⁺)

₂₀Ca (jako Ca²⁺)

₁₇Cl (jako Cl⁻)

₅B (jako H₂BO₃⁻)

₉F (jako F⁻)

₁₄Si

₂₃V

₂₄Cr

₂₅Mn (jako Mn²⁺)

₂₆Fe (jako Fe²⁺, rzadziej Fe³⁺)

₂₇Co (jako Co²⁺)

₂₈Ni (jako Ni²⁺)

₂₉Cu (jako Cu²⁺, rzadziej Cu⁺)

₃₀Zn (jako Zn²⁺)

₃₃As

₃₄Se (jako Se²⁻)

₄₂Mo (jako MoO₄²⁻)

₅₀Sn

₅₃I (jako I⁻)

₄₇Ag, ₇₉Au, ₈₈Ra