Wersja z 2021-08-01

Słownik poprawnej polszczyzny

Rząd bezprzyimkowy

Czasowniki o składni bezprzyimkowej z jednym określeniem

Język polski, podobnie jak inne języki indoeuropejskie o zachowawczej morfologii i składni, używa różnych przypadków i wyrażeń przysłówkowych do określania czasowników. Określenie używane bywa w dopełniaczu, celowniku, bierniku lub narzędniku.

Użycie dopełniacza

Uwagi:

1. Inne przykłady w punktach o użyciu dopełniacza i celownika oraz o użyciu dopełniacza i biernika.
2. Czasowniki łączące się z dopełniaczem podlegają transformacji biernej (wymagać punktualności – punktualność jest wymagana) lub nie (bać się psów).
3. Używamy dopełniacza z czasownikiem zaprzeczonym, jeśli postać twierdząca wymaga biernika, np. lubi ją – nie lubi jej, czyta książkę – nie czyta książki, matka kocha córkę – córka nie kocha matki.
4. Używamy dopełniacza przy bezokoliczniku zależnym od czasownika zaprzeczonego: Nie lubię spotykać Gośki.
5. Wyjątkowo można jednak użyć biernika (na równi z dopełniaczem) z formami zaprzeczonymi, jeśli wyraża on podmiot doznający, a przyczyna doznania występuje w mianowniku lub brak jej zupełnie. Należą tu takie czasowniki, jak:
   • boleć: mężczyznę bolał brzuch – mężczyznę nie bolał mięsień lub mężczyzny nie bolał miesień,
   • ciągnąć: ciągnie ją do Grzegorza – nie ciągnie ją / jej do Stefana,
   • ciekawić: Beatę zaciekawiła ta książka – Beatę / Beaty nie zaciekawiła tamta gazeta,
   • cieszyć: Gosię cieszy jego widok – Gosię / Gosi nie cieszy twój widok,
   • cisnąć: ciśnie ją – już ją / jej nie ciśnie,
   • czkać: tę dziewczynę czka już dość długo – tamtą dziewczynę / tamtej dziewczyny już nie czka,
   • drapać: drapało dziecko w gardle – nie drapało dziecko / dziecka w nosie,
   • dusić: dusiło ją przy wysiłku – nie dusiło ją / jej przy wchodzeniu,
   • fascynować: fascynował je ten problem – nie fascynował je / ich ten mężczyzna,
   • gnieść: gniecie ją lewy but – prawy but już ją / jej nie gniecie,
   • kłuć: Darię kłuje w boku – Darię / Darii nie kłuje w plecach,
   • interesować: Jacek interesuje Agnieszkę – Agnieszkę / Agnieszki nie interesuje ten chłopak,
   • korcić: korciło ją, by spróbować tej ryby – nie korciło ją / jej, by to zrobić,
   • łamać: wojewodę łamie w kościach – wojewodę / wojewody nie łamie w krzyżu,
   • martwić: Aśkę zmartwi wynik rekrutacji – Aśkę / Aśki nie zmartwi wynik egzaminu,
   • mdlić: Magdę mdli – Magdę / Magdy nie mdli,
   • męczyć: męczy ją reumatyzm – nie męczy ją / jej artretyzm,
   • niepokoić: Rozalię niepokoił stan zdrowia Agnieszki – Rozalię / Rozalii nie niepokoił stan zdrowia Wiktorii,
   • nudzić: nudzi ją (jest jej niedobrze) – nie nudzi ją / jej, nudzi ją ta impreza – nie nudzi ją / jej ta zabawa,
   • obchodzić: obchodzi ją to – nie obchodzi ją / jej to,
   • obcierać: księżniczkę obtarł pantofelek – księżniczkę / księżniczki nie obtarł trzewik,
   • odpychać: odpycha ją ten fircyk – nie odpycha ją / jej ten elegant,
   • odstraszać: odstraszał ją ten pomysł – tamta idea ją / jej nie odstraszała,
   • pasjonować: kobietę pasjonowało robienie nadziei mężczyznom – kobietę / kobiety nie pasjonowało umawianie się z nieznajomymi,
   • pobudzać: ta muzyka pobudza Zosię do działania – ten film nie pobudza Zosię / Zosi do działania,
   • pociągać: Anastazję pociągają starsi mężczyźni – Anastazję / Anastazji nie pociągają młodsi mężczyźni,
   • podniecać: podnieca ją, gdy przychodzę – nie podnieca ją / jej, gdy odchodzę,
   • ponieść: wczoraj Martynę poniosło – dziś Martynę / Martyny nie poniosło,
   • porwać: porwała ją ta idea – nie porwała ją / jej ta idea,
   • rwać: starszego mężczyznę rwie w kolanie – starszego mężczyznę / mężczyzny nie rwie w łokciu,
   • smucić: smuci je nasz problem – nie smuci je / ich ich problem,
   • ssać: ssało ją w żołądku – nie ssało ją / jej w dwunastnicy,
   • stać: stać ją na samochód – nie stać ją / jej na helikopter,
   • strzykać: Bożenę strzyka w kolanie – Bożenę / Bożeny nie strzyka w szyi,
   • swędzieć: swędzi ją ręka – nie swędzi ją / jej noga,
   • szczypać: szczypie ją pod pachą – nie szczypie ją / jej pod kolanem,
   • trapić: Łucję trapi jedno zmartwienie – Łucję / Łucji nie trapi już żadne zmartwienie,
   • trzepać: trzepało ją ze złości – nie trzepało ją / jej ze złości, ale z zazdrości,
   • zajmować: pewien problem bardzo zajmuje tę dziewczynę – żaden problem nie zajmuje tę dziewczynę / tej dziewczyny.
6. Używamy dopełniacza, jeśli czynność dotyczy pewnej ilości jakiejś substancji (a nie jej całości), np. daj mi wina, wlej kawy do termosu, kupiłem chleba, wypij mleka, dostał ciepłej zupy, przywiozę ci węgla, pożycz mi pieniędzy, owce dostarczają wełny. W niektórych przypadkach rzeczownik można poprzedzić określeniem trochę: zjedz trochę ciasta.
7. Używamy dopełniacza, jeśli czasownik ma przedrostek do- lub na- i wyraża uzupełnienie, dodawanie, wykonanie czynności tylko w jakimś stopniu, np. nazbierać, naznosić, dołożyć, dolać. Przykłady ujęto w tabeli.
8. Używamy dopełniacza, jeśli czasownik ma synonim o postaci przeczącej, np. odmówić = nie udzielić (czego? komu?). Przykłady ujęto w tabeli.
9. Używamy dopełniacza, jeśli czasownik użyto z partykułą się, np. Ania boi się matury, Natalia boi się psów, lękam się niepowodzenia, wystraszył się konsekwencji, napij się mleka, słuchaj się matki, domagają się respektowania prawa, Kowalski doczekał się emerytury.
10. Obecność się w ogóle wyklucza użycie biernika. Jest on jednak wymagany (o ile taka jest składnia czasownika użytego bez się), jeśli się wyraża podmiot bezosobowy (np. z tego miejsca Piotr dobrze widzi basztę – z tego miejsca dobrze widzi się basztę).

Użycie celownika

Uwaga: celownik często towarzyszy biernikowi. Czasowniki łączące się z celownikiem nie podlegają transformacji biernej odnośnie tego określenia (po polsku nie da się dosłownie przetłumaczyć ang. he gave her an apple – she was given an apple).

Użycie biernika

Uwaga: biernik jest typowym przypadkiem dopełnienia bliższego, czyli dopełnienia czasowników przechodnich (podlegających transformacji biernej). Czasowniki takie oznaczają czynności, np. czytać książkę, pisać list, bić wroga, doznania: kochać kobietę, słyszeć śpiew ptaków, widzieć słońce, lub stany: zasłaniać widok. Niektóre z różnych powodów nie podlegają transformacji biernej: mieć krowę, dostać prezent, obejść jezioro, przejść most. Obok biernika często bywa używany celownik, rzadziej dopełniacz, a zupełnie wyjątkowo drugi biernik. Biernika używa się głównie z czasownikami w formie twierdzącej, jedynie wyjątkowo z zaprzeczonymi, które wyszczególniono w uwagach do użycia dopełniacza. Nie wymagają zestawienia tabelarycznego.

Użycie narzędnika

Uwagi:

1. Czasowniki łączące się z narzędnikiem podlegają transformacji biernej (rządzi krajem – kraj jest rządzony) lub nie (handlować kwiatami).
2. Narzędnik podlegający transformacji biernej używany jest tylko po czasownikach oznaczających kierowanie lub złe traktowanie, np. rządzić, poniewierać; dalsze przykłady w tabeli.
3. Narzędnik wyraża narzędzie, np. uderzyć ręką, dosięgnąć laską.
4. Narzędnik wyraża także sposób lub drogę: biec truchtem, iść lasem, przejść rzekę mostem.
5. Istnieją czasowniki wymagające narzędnika dla podmiotu doznającego, przy czym przyczyna doznania występuje w mianowniku lub brak jej zupełnie. Należą tu:
   • trząść: trząsło mną ze wściekłości,
   • trzepać: trzepało mną ze złości.

Czasowniki o składni bezprzyimkowej z dwoma określeniami

Określenia używane bywa w dopełniaczu, celowniku, bierniku lub narzędniku. Poniżej pominięto wypadki użycia narzędnika wyrażającego narzędzie lub określającego sposób wykonania czynności: Franek podsunął Marii sól końcem palców, Robert uderzył Dorotę pięścią, przebył cieśninę niewielką łodzią, dosięgła gruszki zakrzywionym kijem.

Użycie dopełniacza i celownika

Uwaga: celownik oznacza osobę, będącą adresatem czynności, zaś dopełniacz oznacza przedmiot (np. dolewania, życzenia, zazdrości). Przykłady w tabeli.

Użycie dopełniacza i biernika

Uwagi:

1. Osobę (nauczaną, pozbawianą itd.) wyraża biernik, przedmiot (nauczania, pozbawiania itd.) wyraża dopełniacz.
2. Względem określenia w bierniku (osoby) czasowniki te są przechodnie i zdolne do tworzenia strony biernej, choć konstrukcje takie używane są rzadko, np. dziewczyna była nauczana chemii przez profesora.
3. W formie przeczącej czasowniki te wymagają użycia dopełniacza i dopełniacza.

Użycie celownika i biernika

Uwaga: jest to sytuacja typowa dla czasowników przechodnich (podlegających transformacji biernej), w których celownik oznacza odbiorcę czynności lub osobę, będącą adresatem czynności, zaś biernik oznacza przedmiot dawany, przekazywany, wykonywany z myślą o tej osobie, np. Paweł daje książkę Elżbiecie, matka kupiła sukienkę Darii, Karolina wysłała mu kartkę z wakacji, powiedział dziewczynie miłą rzecz. Nie wymaga zestawienia tabelarycznego.

Użycie biernika i biernika

Uwaga: jest to bardzo nietypowa składnia, poza tym niespotykana. Mimo użycia typowego przypadka czasowników przechodnich, czasownik kosztować nie podlega transformacji biernej (nie jest przechodni).

Użycie biernika i narzędnika

Uwaga: wiele czasowników przechodnich dopuszcza określenie narzędzia lub sposobu w narzędniku. W tabeli zebrano tylko sytuacje, gdy określenie w narzędniku ma inne znaczenie lub mogłoby wzbudzać wątpliwości.

Ramka nadrzędnaa