Wersja z 2022-05-15

Błędy z zakresu biologii rozpowszechnione w języku potocznym

dozwolone być może w poezji, ale poza tym niedopuszczalne

Zestawił: Grzegorz Jagodziński

Naukowy opis świata różni się od potocznego, i właśnie te różnice decydują o wyższości nauki nad innymi dziedzinami poznania. To dzięki osiągnięciom nauki następuje postęp cywilizacyjny i poprawia się jakość życia ludzi. Człowiek, który nie zdaje sobie sprawę z zakresu wiedzy naukowej przynajmniej w pewnym stopniu, to człowiek niewykształcony. Okazywanie braku wiedzy i niedostatków znajomości osiągnięć nauki to powód do wstydu. Warto więc uświadomić sobie, w których zagadnieniach nauka wypowiada się inaczej niż język codzienny.

W tym artykule zebrano pewną ilość częstych błędów terminologicznych i rzeczowych, głównie z zakresu biologii, nauki o życiu. Mimo że niektóre z nich są popełniane nawet przez naukowców, najlepiej ich unikać.

  1. Błędne określenia
  2. Błędne podziały
    1. bakterie i promieniowce
    2. bakterie i sinice
    3. ludzie i zwierzęta
    4. rośliny i zwierzęta
    5. ptaki i zwierzęta
  3. Błędne przekonania
    1. człowiek nie jest małpą
    2. człowiek nie jest zwierzęciem (artykuł)
    3. człowiek nie pochodzi od małpy, a jedynie ma z nią wspólnych przodków
    4. ekologia zajmuje się ochroną przyrody
    5. ekolodzy to ludzie przeszkadzający w niszczeniu środowiska
    6. euglena to forma pośrednia między roślinami a zwierzętami
    7. grzyby to rośliny
    8. minóg to ryba (cefalaspidokształtna)
    9. nie było masowych wymierań w historii Ziemi
    10. ochrona przyrody to zbieranie odpadów
    11. padalec to wąż (uwaga: jego łacińska nazwa Anguis dokładnie odpowiada polskiemu „wąż”)
    12. pająki mają szczęki / kły
    13. pająki to owady
    14. pantofelek to jednokomórkowe zwierzę
    15. ptaki nie pochodzą od dinozaurów
    16. słoń ma długie kły
    17. stawonogi to robaki
    18. teoria Darwina została obalona
    19. wieloryb to ryba

Błędne określenia

Nauka używa (przynajmniej w założeniu) jednoznacznych nazw i określeń obiektów, które bada, a więc także obiektów, z którymi spotykamy się na co dzień. Język codzienny jest mniej rygorystyczny, dlatego potocznie pewne określenia mają inne znaczenie niż w języku nauki. Czasami używanie niewłaściwych terminów bywa irytujące, bo utrudnia porozumiewanie się.

Na poniższej liście błędnych określeń obiektów biologicznych nie znalazły się rozpowszechnione nazwy organizmów, uznane niedawno za „nieważne” w sposób wzbudzający wiele wątpliwości. W przekonaniu wielu ludzi świnka morska wcale nie musi być nazywana kawią, hiena krokutą, foka szarytką, a syreny brzegowcami, choćby dlatego, że „unieważnione” terminy są wciąż bardzo rozpowszechnione i często znajdują odpowiedniki w innych językach, gdzie nie są niepoprawne. Np. syreny określane są podobną nazwą we wszystkich głównych językach Europy. A świnki morskie opisuje się wciąż pod tą nazwą nawet w ogrodach zoologicznych. Poza tym każdy z tych terminów jest jednoznaczny i nie pozostawia możliwości nieporozumienia.

Oto lista najważniejszych wypadków przenoszenia nazwy jednego organizmu na inny.

Świat roślin

Akacja

Akacje nie rosną we Polsce, ale na afrykańskich sawannach. Można je zobaczyć także w ogrodach botanicznych. Obejmują licznych przedstawicieli rodzajów Acacia, Senegalia, Vachellia i innych pokrewnych. Akacje należą do rodziny motylkowatych (bobowatych, Fabaceae), a w jej obrębie do podrodziny brezylkowatych (Caesalpinioideae). Nazwą „akacja” określa się jednak błędnie także robinię akacjową czyli grochodrzew akacjowy, drzewo należące do tej samej rodziny, ale do innej podrodziny (bobowatych właściwych, Faboideae), pochodzące z USA i często sadzone w polskich parkach. Robinia jest cenną rośliną miododajną, nasadzaną na terenach zdegradowanych i podatnych na erozję. Jest też gatunkiem bardzo ekspansywnym, a jej obecność ujemnie wpływa na różnorodność gatunkową siedliska, które zajmuje.

To jest akacja (Acacia sp.)To jest robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia)
ŹródłoŹródło

Bez

Bzy to rośliny rodzime dla polskiej flory. Zwane są czasem „dzikimi bzami”. Należą do rodziny piżmaczkowatych (Adoxaceae), dawniej zaliczano je do przewiertniowatych (Caprifoliaceae). Bez czarny i bez hebd mają białe kwiaty i czarne owoce, bez koralowy ma owoce koralowoczerwone. Nazwą „bez” (lub „bez lilak”) określa się jednak błędnie lilak, krzew pochodzący z Bałkanów, często sadzone w polskich parkach i ogrodach i dziczejący. Lilak ma kwiaty niebieskawofioletowe, choć uprawia się także odmiany o kwiatach białych. Należy do rodziny oliwkowatych (Oleaceae).

To jest bez czarny (Sambucus nigra)To jest lilak pospolity (Syringa vulgaris)
ŹródłoŹródło

Świat zwierząt

Kleszcz

Kleszcze (Ixodida) to rząd stawonogów z gromady pajęczaków (Arachnida), podgromady roztoczy (Acari). Są to znane hematofagi (krwiopijne pasożyty zewnętrzne). Jako pajęczaki kleszcze nie mają skrzydeł. Nazwą „kleszcz” (lub „kleszcz latający”) określany jest błędnie także strzyżak sarni (strzyżak jeleni, strzyżak jelenica), gatunek zupełnie innego hematofaga, stawonoga z gromady owadów (Insecta), rzędu muchówek (Diptera), rodziny narzępikowatych (wpleszczowatych, Hippoboscidae).

To jest kleszcz jeżowy (Ixodes hexagonus)To jest strzyżak jeleni (Lipoptena cervi)
ŹródłoŹródło
Źródło

Mól

Mól włosienniczek, znany też jako mól odzieżowy lub mól ubraniowy, to motyl z rodziny molowatych (Tineidae), znany z upodobania do niszczenia ubrań. Formy dorosłe nie pobierają pokarmu, larwy żywią się tkaninami, z których wykonane są ubrania. Jako mole określane bywają też błędnie inne gatunki szkodliwych motyli, przede wszystkim omacnica spichrzanka, zwana molem spożywczym lub molem kuchennym, motyl z rodziny omacnicowatych (Pyralidae), którego larwy żerują na produktach spożywczych. Czasem za „mola spożywczego” brany jest inny gatunek z tej samej rodziny o podobnych zwyczajach żywieniowych, mklik mączny.

To jest mól włosienniczek (Tineola bisselliella)
Źródło
To jest omacnica spichrzanka (Plodia interpunctella) To jest mklik mączny (Ephestia kuehniella)
Źródło Źródło
Źródło

Błędne podziały

Błędne przekonania

Niezgodne z naukowym konsensusem


Zobacz też: